Van oerknal tot zwarte gaten: daar zit volgens deze sterrenkundige ruimte voor geloof

In dit artikel:

Astrofysicus en hoogleraar Heino Falcke van de Radboud Universiteit in Nijmegen ziet geen tegenstelling tussen wetenschap en christelijk geloof. In zijn onderzoek naar onder meer zwarte gaten en de oerknal ontdekt hij geen fysieke of meetbare God, maar volgens hem betekent dat niet dat religie haar betekenis verliest. Later deze maand spreekt hij hierover in Theater de Reehorst in Ede.

De wetenschap kan steeds meer afleiden uit het licht van verre sterren en zo het gedrag van het heelal verklaren. Tegelijkertijd zijn er fundamentele grenzen: wat er vóór de oerknal was, wat zich buiten het heelal bevindt en wat er in zwarte gaten gebeurt, blijft onkenbaar. Omdat licht miljoenen jaren onderweg is en het heelal uitdijt, kunnen we bovendien nooit zien wat er nu op de verste plekken gebeurt of het einde van het heelal bereiken. Dat besef leert volgens Falcke vooral nederigheid.

Als kind raakte Falcke bijna overweldigd door vragen over wat er achter de hemel zou zijn. Zijn werk heeft hem geleerd die grenzen te aanvaarden. Het heelal is voor hem als een enorme tuin die hij mag onderzoeken. Juist omdat wetenschap niet kan verklaren waar de eerste toestand en natuurwetten vandaan komen, ziet hij ruimte voor geloof. Hij verwijst daarbij naar het begin van het Johannesevangelie: “In het begin was het woord.” De oerknal en evolutie sluiten volgens hem goed aan bij zijn geloof; Genesis hoeft niet als een letterlijk wetenschappelijk verslag te worden gelezen.

Falcke gelooft niet in een God die letterlijk boven de wolken zit. De hemel is volgens hem niet fysiek in het heelal te vinden, maar hij ervaart in de schoonheid en ordening ervan wel de aanwezigheid van een Schepper. Ook over een hiernamaals kan de natuurkunde niets zeggen. Mensen moeten volgens hem zelf kiezen of zij het leven na de dood uitsluiten, de vraag openlaten of vertrouwen op een Schepper en een voortbestaan. Dat vertrouwen biedt richting, hoop en betekenis, maar wetenschappelijk bewijs bestaat er niet voor.

Ook leed en natuurrampen vormen geen eenvoudig argument tegen God, stelt Falcke. Aardbevingen en vulkaanuitbarstingen zijn onderdeel van processen die leven mogelijk hebben gemaakt, al neemt dat het persoonlijke lijden niet weg. Hij verbindt het bestaan van kwaad aan menselijke vrijheid: echte keuzevrijheid maakt zowel goed als kwaad mogelijk. Religie kan mensen helpen met die spanning om te gaan.

In zijn boek *Tussen oerknal en apocalyps* beschrijft Falcke de geschiedenis en toekomst van de aarde. Hij ziet de mens als een bijzondere, maar kleine ontwikkeling van de kosmos: een wezen waarin het heelal over zichzelf begint na te denken. Dat brengt verantwoordelijkheid met zich mee, vooral voor het klimaat. De huidige opwarming gaat volgens hem uitzonderlijk snel en is door mensen veroorzaakt. Nederland kan bij ongewijzigd beleid op lange termijn verdwijnen, maar Falcke verwacht dat de mensheid als geheel zal overleven. Hoeveel leed daarvoor nodig is, hangt volgens hem af van hoe verstandig mensen handelen.