Spoken, pauwen en Jugendstil: een rondleiding door Huis Staverden

In dit artikel:

Huis Staverden, verscholen in de bossen van de Veluwe bij het kleine dorp Staverden — dat met stadsrechten uit 1298 geldt als de kleinste stad van de Benelux — heeft een lange en wisselvallige geschiedenis. Het eerste kasteel werd in de dertiende eeuw op initiatief van graaf Reinald I gebouwd; ondanks de stadsrechten floreerde het plaatsje nooit tot een echte stad en bleef het een landgoed met een opvallende residentie.

Een bepalend element van Staverden is de traditie van de pauwen. Vanaf de tijd van graaf Reinald II kreeg het huis het gebruik mee om witte pauwen te houden; hun veren fungeerden als wapenteken en moesten zelfs aan hogere edelen worden verstrekt. Deze gewoonte is nog zichtbaar in het interieur, op de gevels en in de tuinen, waar tot op heden pauwen rondlopen en veren geleverd worden aan de Commissaris van de Koning. Belanghebbenden zoals Geldersch Landschap & Kasteelen benadrukken het bijzondere verband tussen het landschap, de jachtfunctie van het huis en deze pauwentraditie.

Het huidige gebouw stamt grotendeels uit 1905, toen het werd ingericht als herenhuis voor de Rotterdamse burgemeester s’Jacob. Architectonisch verenigt het gebouw meerdere stijlen: van neorenaissancekenmerken aan de buitenzijde (zoals een getrapte gevel) tot veel jugendstilelementen — de art-nouveau-ornamentiek met organische lijnen en plantaardige motieven — in en rond het huis. Juist die combinatie maakt het pand uniek in de regio.

Sinds 2024/2025 ondergaat Huis Staverden een ingrijpende restauratie. Projectleider Marcel de Kroon legt de nadruk op duurzaamheidsmaatregelen en betere toegankelijkheid voor mensen met een beperking, terwijl behoud van de cultuurhistorische waarde centraal staat; keuzes zijn vooraf zorgvuldig afgewogen voordat de uitvoer begon. Voor de renovatie en eventuele verhuur is het huis voor bezoekers gesloten; Omroep Gelderland kreeg nog een laatste rondgang voordat die deur definitief ging.

Op het landgoed leeft ook een legende: de ‘Zwarte vrouwe van Staverden’. Volgens overlevering stierf Leonora van Barchem in 1353 van liefdesverdriet na een tragische verwikkeling met Herman en Zweder van Wisch. Achter het kasteel herinnert Leonora’s Poll in de Staverdense Beek aan het verhaal; het eilandje zou volgens de mythe zijn aangelegd om haar geest uit de bewoonde wereld te houden.