'Menselijke' nesten voor ooievaars: hoe belangrijk zijn ze?

In dit artikel:

Nu het broedseizoen begint verschijnen de eerste ooievaarskuikens in hun nesten — zowel in bomen als op door mensen gemaakte paalnesten. In de jaren zestig waren ooievaars in Nederland bijna uitgestorven (nog maar circa drie broedparen). Vogelbescherming startte toen een herintroductie met buitenstations in Gelderland (onder meer Herwijnen, Gorssel, Rossum en Ommeren) en kunstnesten op palen; die maatregelen hebben geleid tot een sterk herstel. Volgens Sovon-onderzoeker Erik Kleyheeg zijn er momenteel ongeveer 2.000 broedparen in Nederland, waarvan zo’n kwart in Gelderland; het Rivierengebied huisvest de grootste concentratie.

Paalnesten zijn houten plateaus van circa 5–6 meter hoog, vaak geplaatst bij natte weilanden en uiterwaarden. Ze blijven belangrijk omdat ooievaars trouw zijn aan hun nestlocatie en nesten jaar op jaar bezet kunnen blijven. Ooievaars kunnen tot zo’n 30 jaar oud worden, beginnen meestal met broeden op 3–4-jarige leeftijd en blijven dat doen tot hun twintigste levensjaar. Er bestaat geen centraal register van paalnesten in Gelderland; particulieren mogen ze zelf plaatsen zonder meldplicht.

Stichting Ooievaars Research & Knowhow (STORK) en Sovon menen dat de soort tegenwoordig grotendeels op eigen benen staat. Beide organisaties roepen op terughoudend te zijn met het bijplaatsen van nieuwe paalnesten: jonge ooievaars blijken steeds vaker in bomen of op boomtoppen te broeden, waardoor de noodzaak voor kunstnesten afneemt. Die ontwikkeling wordt niet gezien als problematisch; het past bij het streven om de natuur zoveel mogelijk vrij te laten.

Er bestaan tegenstrijdige opvattingen over het praktische gebruik van paalnesten. Piet van Andel van de ooievaarsopvang in Herwijnen vindt paalnesten nuttig om vogels te richten naar plekken waar ze gewenst zijn en om overlast te vermijden (bijvoorbeeld op schoorstenen of spoorportalen). STORK erkent dat paalnesten soms functioneel ingezet moeten worden om gevaarlijke situaties te voorkomen. Tegelijkertijd wijst onderzoek erop dat ooievaars geen aantoonbare bijdrage leveren aan de afname van weidevogels; ze ruimen vooral resten op en jagen niet actief op kuikens.

Advies aan particulieren: het neerzetten van een paalnest is toegestaan maar wordt eerder afgeraden tenzij het een duidelijke educatieve of praktische reden heeft (bijvoorbeeld bij kinderboerderijen of ter oplossing van conflicten). Er zijn ook succesverhalen van particuliere en publieke initiatieven — bijvoorbeeld een langbezet nest op een erf in Zoelen en een recent paalnest bij een natuurcentrum in Gorinchem — die laten zien dat paalnesten nog steeds mensen de kans geven van de vogels te genieten.